Sejm zmienia prawo o pełnomocniku świadka. Koniec przesłuchań bez obrońcy

Sejm uchwalił nowelizację Kodeksu postępowania karnego, która istotnie ogranicza możliwość przesłuchania świadka bez udziału jego pełnomocnika w postępowaniu przygotowawczym. Zmiana wprowadza kontrolę sądową nad decyzjami prokuratora dotyczącymi odmowy dopuszczenia pełnomocnika i zawęża przesłanki do prowadzenia czynności procesowych bez reprezentanta prawnego.

Jak zmienia się procedura odmowy pełnomocnika?

Dotychczasowy system opierał się na wewnętrznej hierarchii prokuratorskiej. Gdy prokurator odmówił ustanowienia pełnomocnika osobie niebędącej stroną postępowania, zażalenie trafiało do bezpośredniego przełożonego tego prokuratora. Nowa nowelizacja Kodeksu postępowania karnego, uchwalona przez Sejm w połowie maja 2026 roku, zmienia ten mechanizm fundamentalnie.

Od teraz decyzję o odmowie ustanowienia pełnomocnika będzie rozpatrywał właściwy miejscowo sąd rejonowy. Sąd ma obowiązek wydać postanowienie w ciągu 7 dni od otrzymania zażalenia. To oznacza przesunięcie kontroli z wewnątrz systemu prokuratorskiego na niezależny organ sądowy — zmiana, którą Ministerstwo Sprawiedliwości uzasadniało opinią komisji kodyfikacyjnej prawa karnego.

Ministerstwo argumentowało, że decyzja prokuratora o odmowie dopuszczenia pełnomocnika “jest w swej istocie rozstrzygnięciem nie tylko odmawiającym możliwości korzystania z pomocy prawnej, ale rozstrzygnięciem de facto o braku interesu tej osoby w postępowaniu”. Błędna ocena dokonana przez prokuratora mogła więc pozbawiać osobę możliwości ochrony jej interesów w całym postępowaniu.

Kiedy przesłuchanie bez pełnomocnika jest dopuszczalne?

Sejmowa wersja noweli zawierała dwie przesłanki, które pozwalały na przeprowadzenie czynności procesowych (np. przesłuchania) bez udziału pełnomocnika, zanim decyzja sądu się uprawomocniła: “wypadki niecierpiące zwłoki” oraz “ważny interes śledztwa”.

W czwartek Sejm przyjął senacką poprawkę, która usunęła drugą przesłankę. W obecnej, ostatecznej wersji nowelizacji, która zostanie przekazana do prezydenta, osoba niebędąca stroną postępowania będzie mogła być przesłuchana bez pełnomocnika tylko “w wypadkach niecierpiących zwłoki”. Druga senacka poprawka miała charakter czysto językowy.

Ta zmiana ma znaczenie praktyczne: przesłanka “ważny interes śledztwa” była szerokim kryterium, którym prokuratorzy mogli się posługiwać w wielu sytuacjach. Zawężenie jej do “wypadków niecierpiących zwłoki” — czyli sytuacji faktycznie nagłych — daje świadkom znacznie większą ochronę.

Co mówi obecne prawo o pełnomocniku świadka?

Wedle obowiązującego Kodeksu postępowania karnego, “osoba niebędąca stroną może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu”. Jednak prokurator może odmówić dopuszczenia takiego pełnomocnika, jeśli uzna, że “nie wymaga tego obrona interesów osoby niebędącej stroną”. Do czasu nowelizacji jedynym sposobem na zaskarżenie tej decyzji było złożenie zażalenia do bezpośredniego przełożonego prokuratora.

Aspekt	Prawo obecne	Prawo po nowelizacji
Organ rozpatrujący zażalenie	Przełożony prokuratora	Sąd rejonowy
Termin rozpatrzenia	Nie określony	7 dni od otrzymania zażalenia
Przesłanki czynności bez pełnomocnika (do uprawomocnienia)	Wypadki niecierpiące zwłoki + ważny interes śledztwa	Wypadki niecierpiące zwłoki
Charakter kontroli	Wewnętrzna hierarchia prokuratorska	Kontrola sądowa

Sprawa Barbary Skrzypek — geneza zmian

Genezy nowelizacji należy szukać w tragicznej sprawie Barbary Skrzypek, wieloletniej współpracowniczki prezesa PiS Jarosława Kaczyńskiego. Skrzypek zmarła 15 marca 2025 roku. Trzy dni wcześniej, 12 marca, była przesłuchiwana w warszawskiej prokuraturze okręgowej jako świadek w śledztwie dotyczącym spółki Srebrna i niedoszłej inwestycji — wybudowania dwóch wieżowców na warszawskiej działce.

Prokuratorka Ewa Wrzosek, która prowadziła przesłuchanie, nie dopuściła do jego udziału pełnomocnika Skrzypek, mecenasa Krzysztofa Gotkowicza, powołując się na obowiązujący wówczas przepis Kodeksu postępowania karnego. Politycy PiS, w tym sam Jarosław Kaczyński, uważali, że między przesłuchaniem a śmiercią Skrzypek istniał związek.

Po nagłej śmierci Skrzypek posłowie PiS złożyli własny poselski projekt zmian w Kodeksie postępowania karnego, który przewidywał wprowadzenie zapisu: “strona inna niż oskarżony oraz osoba niebędąca stroną postępowania ma prawo do ustanowienia pełnomocnika i jego obecności na każdym etapie postępowania z jej udziałem”. W październiku 2025 roku sejmowa komisja nadzwyczajna ds. zmian w kodyfikacjach opowiedziała się za odrzuceniem projektu PiS. Posłowie Koalicji Obywatelskiej argumentowali, że rozwiązania dotyczące udziału pełnomocnika są przygotowywane w Ministerstwie Sprawiedliwości.

Na początku grudnia 2025 roku Prokuratura Okręgowa Warszawa-Praga informowała, że śledztwo ws. nieumyślnego spowodowania śmierci Barbary Skrzypek zostało umorzone. Ustalono, że nie doszło do działań osób trzecich, zgon nastąpił w wyniku zawału, a stres związany z przesłuchaniem nie miał wpływu na jej śmierć.

Kiedy wejdzie w życie nowelizacja?

Nowelizacja ma wejść w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. Czynności procesowe dokonane przed dniem wejścia w życie noweli są skuteczne, jeżeli zostały dokonane z zachowaniem przepisów dotychczasowych. To oznacza, że przesłuchania przeprowadzone przed wejściem noweli w życie, nawet bez pełnomocnika, pozostają ważne.

Co to oznacza dla systemu prawnego?

Nowelizacja Kodeksu postępowania karnego wzmacnia pozycję świadków i osób niebędących stronami postępowania przygotowawczego. Wprowadza kontrolę sądową nad decyzjami prokuratora, co jest elementem systemu kontroli i równowagi w wymiarze sprawiedliwości. Zawężenie przesłanek do przeprowadzenia czynności bez pełnomocnika oznacza, że prokuratorzy będą mniej swobodni w ograniczaniu prawa do reprezentacji prawnej.

Zmiana ma również wymiar symboliczny — pokazuje, że prawo reaguje na konkretne przypadki, w których system zawodził. Chociaż śledztwo ws. śmierci Barbary Skrzypek wykazało, że przesłuchanie nie miało wpływu na jej zgon, sama kwestia braku możliwości korzystania z pomocy prawnika została uznana za wymagającą reformy. To przykład, jak pojedyncze sprawy mogą prowadzić do zmian systemowych w polskim prawie karnym.

Nowelizacja będzie obowiązywać od momentu ogłoszenia plus 14 dni, co oznacza, że już wkrótce świadkowie będą mieć znacznie silniejszą pozycję prawną w postępowaniach przygotowawczych.