Windfall tax: Sejm przegłosował podatek od zysków koncernów paliwowych

Sejm przegłosował ustawę wprowadzającą podatek od nadzwyczajnych zysków koncernów paliwowych, które osiągnęły ponadnormatywne przychody w wyniku kryzysu na światowych rynkach energii. 19 czerwca 2024 r. za ustawą zagłosowało 231 posłów, przeciw było 201, a jedna osoba wstrzymała się od głosu.

Ile pieniędzy trafi do budżetu?

Szacunkowe wpływy z podatku windfall tax to około 4 miliardów złotych, niemal całość w roku 2026. Podatek stawiono na poziomie 60 procent i obejmie nadwyżkę przychodów przekraczającą 20 procent wzrostu przedsiębiorstwa w 2026 r. względem roku 2025. Oznacza to, że firmy paliwowe będą mogły zachować wzrost przychodów do poziomu 20 procent bez opodatkowania – dopiero powyżej tej granicy będą musiały oddać 60 procent nadwyżki do budżetu.

Nowy podatek dotyczy około 20-30 podmiotów zajmujących się produkcją i handlem paliwami sprowadzanymi z zagranicy. Zdecydowanie największym płatnikiem będzie Orlen, który odpowiada za około 60 procent całkowitej podstawy opodatkowania.

Skąd wziął się pomysł na windfall tax?

Ministerstwo Finansów podkreśla, że regulacje są wzorowane na podobnych mechanizmach stosowanych wcześniej w wielu państwach Unii Europejskiej podczas kryzysu energetycznego wywołanego atakiem Rosji na Ukrainę. Polska zastosowała to rozwiązanie w odpowiedzi na gwałtowny wzrost cen paliw na światowych rynkach, spowodowany również konfliktem w Iranie.

Rząd uzasadnia podatek tym, że część firm paliwowych osiągnęła wyjątkowo wysokie zyski, które nie wynikały z nowych inwestycji ani poprawy efektywności działalności, lecz z gwałtownego wzrostu cen na rynkach światowych. Pieniądze z podatku mają pomóc w sfinansowaniu działań chroniących przed skutkami drożyzny paliw.

Pakiet “Cena Paliw Niżej” a podatek windfall tax

Rząd wprowadził pakiet “Cena Paliw Niżej” (CPN), obejmujący obniżkę akcyzy i podatku VAT na paliwo oraz ustalenie sztywnego limitu cen na stacjach. Dzięki temu koszty tankowania w Polsce należały w ostatnich miesiącach do najniższych w Europie. Jednak szacunkowe koszty pierwszych trzech miesięcy programu wyniosły 4,8 miliarda złotych – dokładnie tyle samo co planowane wpływy z windfall tax.

Element	Wartość	Opis
Wpływy z windfall tax	4 mld zł	Szacunkowe przychody w 2026 r.
Koszty CPN (3 miesiące)	4,8 mld zł	Obniżki VAT i akcyzy na paliwo
Stawka podatku	60%	Od przychodów powyżej 20% wzrostu
Liczba podmiotów	20-30	Firmy zajmujące się handlem paliwami
Okres opodatkowania	marzec-grudzień 2026	Nadzwyczajne zyski w tym okresie

Co to oznacza dla budżetu i podatników?

Windfall tax zmienia sytuację z “koncern zarabia – podatnik płaci” na “podatnik płaci – koncern oddaje”. Jednak eksperci podkreślają, że doraźne obniżki cen paliw nie rozwiązują problemów systemowych. Polska sprowadza blisko 100 procent ropy naftowej i 97 procent gazu – uzależnienie od importu paliw kopalnych pozostaje fundamentalnym problemem.

Anna Meres, ekspertka Greenpeace Polska ds. sprawiedliwej transformacji, zauważa, że “takie działania mogą pośrednio utrzymywać wysokie marże sektora paliwowego. W efekcie rząd gasi pożar, ale jednocześnie utrwala system, który ten kryzys generuje”.

Gdzie powinny trafić pieniądze z podatku?

Zielone organizacje (Greenpeace, Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, Polska Zielona Sieć) apelują, aby pieniądze z windfall tax finansowały transformację energetyczną, a nie tylko doraźne obniżki cen. Proponują inwestycje w:

• Odnawialne źródła energii (OZE)
• Elektryfikację transportu
• Termomodernizację budynków
• Magazynowanie energii
• Transport publiczny
• Wsparcie dla najuboższych gospodarstw domowych

Katarzyna Wiekiera z Pracowni na rzecz Wszystkich Istot dodaje: “Ten kryzys wybuchł zaledwie cztery lata po poprzednim. Doraźne obniżki VAT to odkładanie problemu w czasie. Potrzebujemy stałego mechanizmu, który przeznaczy część nadzwyczajnych zysków sektora paliwowego na uniezależnienie Polski od importu ropy i gazu”.

Czy ustawa wejdzie w życie?

Teraz ustawą zajmie się Senat. Jeśli ją przyjmie, nowe przepisy mają wejść w życie 1 sierpnia 2024 r. – jednak ostateczna decyzja zależy od prezydenta Polski Karola Nawrockiego, który ma prawo zawetowania.

Z obozu prawicy (PiS) już teraz słychać wyraźne głosy sprzeciwu. Poseł Zbigniew Kuźmiuk argumentuje, że “ustawa oznacza działanie prawa wstecz, a tego zabrania polska konstytucja. Ustawa dotyczy okresu marzec-grudzień, a przecież ma obowiązywać od 1 sierpnia, więc nie ulega wątpliwości, że jest to w oczywisty sposób działanie prawa wstecz”.

Przeciwnicy podkreślają, że taka regulacja podważa pewność prawa dla przedsiębiorców – sygnalizuje, że nawet legalne działania mogą być opodatkowane wstecz przez zmianę przepisów.

Jarosław Neneman broni mechanizmu

Wiceminister Finansów Jarosław Neneman wyjaśniał przed głosowaniem: “Jeśli ktoś porusza się w tym buforze, bo zawarł dobry kontrakt i miał szczęście, to podatek zapłaci dopiero wtedy, jak przekroczy te 20 procent. Taki podatek nie jest czymś nowym. Przypominam o Funduszu Wypłaty Różnicy Cen, który funkcjonował nie tak dawno temu. Tam były zgromadzone znacznie większe środki i te środki też nie spłynęły skądś, tylko przedsiębiorcy je musieli zapłacić”.

Debata nad windfall tax pokazuje fundamentalne rozbieżności w podejściu do kryzysu energetycznego: czy priorytetem jest doraźna ochrona konsumentów przed drożyzną, czy długoterminowa transformacja energetyczna Polski i zmniejszenie uzależnienia od importu paliw kopalnych.