Co to są neosędziowie i dlaczego są kwestionowani?

Neosędziowie to sędziowie powołani po 2018 r. w procedurze przed obecną Krajową Radą Sądownictwa (KRS). Ich status jest kwestionowany ze względu na udział w tej procedurze, którą opozycja uważa za nielegitymną i niezgodną z konstytucją.

Jakie są trzy kategorie neosędziów w projekcie ustawy?

Kategoria zielona to młodzi sędziowie (1,1 tys. osób), którzy uzyskają status sędziów niekwestionowanych; żółta to sędziowie awansowani, cofnięci na poprzednie stanowiska z dwuletnią delegacją; czerwona to osoby z innym zawodem prawniczym, które stracą status sędziów.

Czy wyroki wydane przez neosędziów będą unieważnione?

Nie — projekt przesądza, że wyroki wydane przez neosędziów pozostają w mocy. Strony mogą jednak wznowić postępowanie, jeśli wcześniej konsekwentnie kwestionowały legalność składu orzekającego.

Kiedy Sejm będzie pracować nad tą ustawą?

Komisja sprawiedliwości i praw człowieka ma rozpatrzyć projekt w środę (zgodnie z planem prac Sejmu z 25 lipca 2026 r.). Prace mogą trwać dłużej, bo dokument liczy prawie 400 stron.

Co się stanie z Izbą Kontroli Nadzwyczajnej Sądu Najwyższego?

Projekt przewiduje likwidację Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych SN. W jej miejsce pozostanie Izba Odpowiedzialności Zawodowej, a sędziowie będą wylosowani spośród wszystkich sędziów SN.

Ustawa praworządnościowa Żurka: podział sędziów na kategorie

Sejm wraca do projektu ustawy praworządnościowej ministra Żurka. Poznaj plan podziału neosędziów na kategorie i likwidację Izby Kontroli Nadzwyczajnej.

Sejm wznawia pracę nad projektem ustawy praworządnościowej ministra sprawiedliwości Waldemara Żurka, który ma uregulować status tzw. neosędziów — sędziów powołanych po 2018 r. w procedurze przed obecną Krajową Radą Sądownictwa (KRS).

Prace nad przepisami rozpoczęły się w stycznia, ale od lutego — kiedy odbyło się wielogodzinne wysłuchanie publiczne — prace mocno wyhamowały. Komisja sprawiedliwości i praw człowieka nie prowadziła żadnych czynności w tej sprawie przez pięć miesięcy. Teraz, zgodnie z planem prac Sejmu, komisja ma rozpatrzyć projekt w środę. Wątpliwe jednak, aby udało się zakończyć prace podczas jednego posiedzenia — sam tekst przepisów zajmuje ponad 40 stron, a wraz z uzasadnieniem i opiniami dokument liczy prawie 400 stron.

Kluczowy problem: status neosędziów

Centrum projektu jest uznanie za nieważne uchwał obecnej KRS dotyczących powołań sędziowskich. Projekt przewiduje powtórzenie wszystkich “nielegalnych” konkursów sędziowskich przed “legalną” KRS. Neosędziowie mają zostać podzieleni na trzy kategorie, z których każda ma inny los.

Trzy kategorie neosędziów — różne konsekwencje

Kategoria	Liczba osób	Konsekwencja
Zielona (młodzi sędziowie)	~1,1 tys.	Status uzdrowiony uchwałą przyszłej KRS, status niekwestionowany
Żółta (awansowani)	nie podano	Cofnięcie na poprzednie stanowiska, delegacja na 2 lata, potem ponowne konkursy
Czerwona (z innym zawodem)	nie podano	Utrata statusu sędziego, możliwość powrotu do poprzedniej profesji lub praca jako referendarz

Co to oznacza: Projekt tworzy hierarchię neosędziów — najmniej dotkliwych konsekwencji doznają młodzi sędziowie (kategoria zielona), natomiast osoby, które przed powołaniem wykonywały inny zawód prawniczy, stracą całkowicie status sędziego. To rozwiązanie ma na celu “uzdrowienie” sądownictwa, ale jednocześnie wprowadza zróżnicowane traktowanie opartego na kryterium czasu wejścia do zawodu.

Wyroki wydane przez neosędziów — pozostają w mocy

Jeden z kluczowych punktów projektu dotyczy ochrony wyroków. Minister Waldemar Żurek zapewniał podczas wysłuchania publicznego: “Te wszystkie polityczne strachy, że orzeczenia wydane w sądach powszechnych przez neosędziów zostaną wyrzucone do kosza, to nieprawda. Ta ustawa przesądza, że te orzeczenia pozostają w mocy”.

Jednak projekt umożliwia wzruszenie takich orzeczeń stronom, które wcześniej konsekwentnie kwestionowały legalność składu orzekającego. To oznacza, że wyroki formalnie pozostają ważne, ale mogą zostać wznowione w określonych przypadkach. Dla obywateli oznacza to niepewność — wyroki wydane przez neosędziów mogą teoretycznie być podważane, jeśli strona wykaże, że wcześniej kwestionowała legalność sędziów.

Likwidacja Izby Kontroli Nadzwyczajnej

Projekt przewiduje też likwidację Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego. W strukturze SN pozostanie Izba Odpowiedzialności Zawodowej, a sędziowie orzekający w niej będą wylosowani spośród wszystkich sędziów SN. Przepisy znoszą również skargę nadzwyczajną, nie przewidując instrumentu, który miałby ją zastąpić.

Głębokie podziały w środowisku sędziowskim

Proponowane przepisy wzbudzają wiele kontrowersji. Dla zwolenników reform to “niezbędny antybiotyk, który uzdrowi sądy”. Dla przeciwników to niekonstytucyjne wyrzucanie sędziów z zawodu. Głębokie podziały zdominowały wtorkowe wysłuchanie publiczne, gdzie sędziowie wyrazili diametralnie różne stanowiska.

Projekt Waldemara Żurka jest jednym z najważniejszych kroków w reformie sądownictwa od lat. Jego uchwalenie będzie miało ogromne znaczenie dla struktury polskich sądów, statusu tysięcy sędziów i pewności prawnej obywateli. Komisja sprawiedliwości stoi teraz przed wyzwaniem przeanalizowania prawie 400-stronnicowego dokumentu i wypracowania opinii, która będzie podstawą do dalszych prac w Sejmie.