Rząd chce podnieść opłaty na alkohol i cukier dla NFZ

Rząd planuje znaczący wzrost opłat na alkohol i cukier, aby zasilić Narodowy Fundusz Zdrowia. Trzy projekty ustaw mają zwiększyć dochody NFZ poprzez czterokrotny wzrost opłaty od małpek, podniesienie akcyzy na alkohol oraz zmianę zasad opłaty cukrowej i objęcie nią suplementów diety.

Czterokrotny wzrost opłaty od małpek — co to zmieni?

Ministerstwo Finansów i Gospodarki we współpracy z Ministerstwem Zdrowia chce podnieść opłatę od napojów alkoholowych w małych opakowaniach (do 300 ml) z 25 zł do 100 zł za każdy pełny litr 100 procent alkoholu. Zmiana ma obowiązywać od 2027 roku. Opłata ALK (potocznie zwana opłatą od “małpek”) ciąży na hurtownikach sprzedających napoje alkoholowe punktom detalicznym.

Ale to nie wszystko. Rząd chce wprowadzić zmianę, która będzie kontrowersyjna dla samorządów. Obecnie wpływy z opłaty ALK dzielą się po połowie między NFZ a gminy, na terenie których znajdują się punkty sprzedaży alkoholu. Nowy projekt zakłada, że 100 procent wpływów będzie trafiać do NFZ, a gminy stracą swoje dotychczasowe źródło dochodów.

Rząd uzasadnia to tym, że część środków, która trafia do samorządów, nie jest wydawana zgodnie z przeznaczeniem. Ministerstwa wskazują, że zamiast na profilaktykę i rozwiązywanie problemów alkoholowych, gminy wydawały pieniądze na organizację festynów, imprez sportowo-rekreacyjnych, zajęcia taneczne dla seniorów, a nawet na zakup koszy na śmieci i ich montaż.

Jak zmieni się finansowanie Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych?

Wzrost opłaty od małpek będzie miał wpływ na finansowanie Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych. Obecnie NFZ przekazuje na ten rachunek nie więcej niż 8 procent środków uzyskanych z tytułu opłaty ALK w poprzednim roku. Rząd proponuje obniżenie tego wskaźnika do 2 procent, argumentując, że przy wzroście wpływów z opłaty będzie to wystarczające, aby utrzymać wysokość środków na poziomie obecnym.

Opłata cukrowa — rozszerzenie na suplementy diety

Rząd chce ponownie podjąć próbę podniesienia opłaty cukrowej, której podniesienie zostało zawetowane przez prezydenta Karola Nawrockiego pod koniec 2025 roku. Obecnie 96,5 procent wpływów z tej opłaty trafia bezpośrednio do NFZ, który powinien przeznaczać je na działania edukacyjne, profilaktyczne i finansowanie świadczeń zdrowotnych związanych z leczeniem otyłości.

Zmiana obowiązującej wysokości opłaty jest uzasadniana ogromem kosztów leczenia chorób związanych z nadwagą i otyłością. Szacunki Ministerstwa Zdrowia są alarmujące:

Rodzaj kosztów	Wysokość w 2025 roku
Bezpośrednie (profilaktyka, diagnostyka, leczenie)	4,4–15,4 mld zł
Z kosztami pośrednimi (produktywność, absencja, renty, przedwczesna śmierć)	do 44,1 mld zł

Ministerstwo Finansów chce nie tylko podniesienia obowiązujących stawek, ale również objęcia opłatą nowych kategorii produktów. Kluczowa zmiana dotyczy suplementów diety — resort argumentuje, że producenci obchodzą opłatę cukrową poprzez zmianę kategorii produktu. Wysoko słodzone syropy owocowe, które wcześniej sprzedawane były jako żywność wzbogacona, teraz wprowadzane są do obrotu jako suplementy diety, co pozwala im unikać podatku.

Plan rządu zakłada objęcie opłatą suplementów diety w postaci napojów powyżej 200 ml (mniejsze opakowania, zwykle sprzedawane w aptekach, będą zwolnione). Stawka będzie zależna od postaci suplementu:

Forma suplementu	Stawka opłaty
Koncentrat (syrop do rozcieńczenia)	3 zł za litr lub kilogram
Płyn do bezpośredniego spożycia	maksymalnie 1,80 zł za litr (zależnie od zawartości cukru)

Rząd podkreśla, że obecna wysokość opłaty cukrowej została ustalona w 2020 roku i znacząco odbiega od aktualnych cen napojów, co czyni ją niewystarczającą do wpływania na zachowania konsumentów i realizacji celów zdrowotnych.

Kolejne podejście do akcyzy na alkohol

Trzeci projekt dotyczy akcyzy na alkohol. Rząd chce wprowadzić większy niż zakładano wzrost akcyzy na alkoholowe napoje. Szczegóły tego projektu nie zostały w pełni ujawnione, ale znalazł się on w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów jako priorytet do przyjęcia do końca roku.

Co to oznacza dla podatników i pacjentów?

Proponowane zmiany będą miały bezpośredni wpływ na ceny alkoholu i napojów słodzonych. Czterokrotny wzrost opłaty od małpek przełoży się na droższe małe opakowania piwa, wódki i innych napojów alkoholowych. Objęcie opłatą cukrową suplementów diety może podnieść ceny produktów, które konsumenci postrzegają jako wspierające zdrowie.

Rząd argumentuje, że dodatkowe środki dla NFZ będą wspierać profilaktykę i leczenie chorób cywilizacyjnych, szczególnie otyłości. Jednak samorządy będą musiały znaleźć alternatywne źródła finansowania działań profilaktycznych związanych z alkoholem, które dotychczas wspierane były z opłaty ALK.

Warte odnotowania jest, że wszystkie trzy projekty zostały już raz zaproponowane i zawetowane przez prezydenta Karola Nawrockiego pod koniec 2025 roku. Teraz rząd próbuje je ponownie, co sugeruje determinację w pozyskaniu dodatkowych środków dla ochrony zdrowia. Ostateczny los tych projektów będzie zależeć od stanowiska parlamentu i ewentualnej decyzji głowy państwa.