Rząd szykuje ustawę. Poszkodowani w "Czystym Powietrzu" nie będą zwracać dotacji

Rząd przygotowuje specjalną ustawę, która zmieni zasady odpowiedzialności finansowej w programie “Czyste Powietrze” — poszkodowani beneficjenci nie będą musieli zwracać dotacji, jeśli padli ofiarą nieuczciwych firm wykonujących inwestycje termomodernizacyjne. Projekt ma być przyjęty w wakacje 2025 r. i wejść w życie do końca roku.

Jak będzie działać nowa ustawa pomocowa?

Projekt ustawy, już zaakceptowany przez Stały Komitet Rady Ministrów w lipcu 2025 r., zmienia fundamentalnie podział odpowiedzialności za nieprawidłowości w wykonaniu inwestycji. Wiceminister klimatu i środowiska Krzysztof Bolesta wyjaśnił mechanizm działania nowego rozwiązania.

Osoba poszkodowana przez firmę wykonującą prace w ramach “Czystego Powietrza” musi najpierw zgłosić sprawę organom ścigania — policji lub prokuraturze. Wszczęcie postępowania karnego daje podstawę do złożenia wniosku do wojewódzkiego funduszu ochrony środowiska (z którym podpisano umowę w programie) o zawieszenie postępowania egzekucyjnego dotyczącego zwrotu dotacji.

Zawieszenie to będzie działać automatycznie do czasu wydania prawomocnego wyroku sądu. Docelowo wojewódzki fundusz będzie mógł umożliwić umorzenie całej wierzytelności wobec poszkodowanego beneficjenta, łącznie z odsetkami. Wtedy to fundusz będzie dochodził należnych pieniędzy od wykonawcy inwestycji, a nie od właściciela domu.

Kto poniesie stratę, jeśli nie wyegzekwuje się od wykonawcy?

Jeśli wojewódzki fundusz nie będzie w stanie wyegzekwować środków od nieuczciwej firmy, stratę pokryje Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) z własnych pieniędzy. To istotna zmiana — dotychczas całą odpowiedzialność finansową ponosił beneficjent, czyli właściciel domu.

Aktualnie, gdy beneficjent podpisuje umowę w “Czystym Powietrzu” z wojewódzkim funduszem, ponosi pełną odpowiedzialność finansową za jej realizację. Jeśli fundusz stwierdzi nieprawidłowości w wykonaniu inwestycji, to właśnie beneficjent jest obciążany koniecznością zwrotu części dotacji — nawet jeśli padł ofiarą oszustwa.

Skala problemu: 280 mln zł oszustw

Skala nieprawidłowości w programie jest znaczna. Wiceminister Bolesta szacuje, że maksymalna wartość umów, w których doszło do potencjalnego oszustwa, wynosi 280 mln zł (łącznie z odsetkami). Netto wartość takich umów to około 200 mln zł.

Resort klimatu ma wiedzę o ponad 600 postępowaniach prowadzonych przez organy ścigania w sprawie oszustw w ramach “Czystego Powietrza”. To pokazuje skalę problemu z nieuczciwymi wykonawcami, którzy wykorzystywali beneficjentów programu.

Parametr	Wartość
Szacunkowa wartość umów z oszustwami (brutto)	280 mln zł
Szacunkowa wartość umów z oszustwami (netto)	~200 mln zł
Liczba znanych postępowań karnych	ponad 600
Łączna liczba umów zawartych w programie (od początku)	ponad 971 tys.
Liczba umów zakończonych	ponad 645 tys.
Wypłacone dotacje (ogółem)	prawie 22 mld zł

Rozłożenie na raty dla osób w trudnej sytuacji

Projektowana ustawa zawiera również rozwiązanie dla osób, które muszą zwrócić środki, ale mają problemy ze spłatą zobowiązania. Będą mogły wnioskować o rozłożenie należności na raty.

Wiceminister Bolesta podkreślił, że ustawa celuje przede wszystkim w osoby poszkodowane z winy wykonawcy, ale jest też grupa ludzi, którzy z różnych powodów muszą zwrócić środki i nie radzą sobie ze spłatą. Obecnie taka możliwość nie istnieje, a jej wprowadzenie ma ułatwić sytuację beneficjentów w trudnej sytuacji finansowej.

Reforma programu “Czyste Powietrze” — wzmocnione kontrole

Nowa odsłona programu “Czyste Powietrze” ruszyła 31 marca 2025 r. po czterech miesiącach przerwy. Głównym powodem czasowego wstrzymania przyjmowania wniosków były właśnie nieprawidłowości i oszustwa wykonawców.

Program przeszedł gruntowną reformę. Od teraz dotację na termomodernizację można otrzymać tylko na jeden dom. Beneficjent musi udowodnić, że jest właścicielem lub współwłaścicielem nieruchomości przez minimum trzy lata (z pewnymi wyjątkami). W przypadku inwestycji z prefinansowaniem muszą uczestniczyć operatorzy prowadzący termomodernizację od początku do końca wraz z właścicielami domów.

Zostały również określone maksymalne koszty na poszczególne elementy inwestycji (zwiększone po lipcowej “małej” reformie). Nowością jest obowiązkowy audyt energetyczny budynku przed termomodernizacją oraz przedstawienie świadectwa charakterystyki energetycznej po jej zakończeniu, które wykaże rzeczywiste oszczędności zużycia energii.

Wyniki nowej edycji programu

Od końca marca 2025 r. program przyjął ponad 70 tys. wniosków i podpisał 53 tys. umów na łączną kwotę 3,3 mld zł. Od początku istnienia programu zawarto ponad 971 tys. umów o dofinansowanie, z czego zakończono ponad 645 tys. W programie wypłacono prawie 22 mld zł, z tego ponad połowę w ostatnich dwóch latach.

Co to oznacza dla beneficjentów?

Nowa ustawa pomocowa stanowi znaczną zmianę dla osób poszkodowanych w programie “Czyste Powietrze”. Dotychczasowy system, w którym beneficjent ponosił całą odpowiedzialność za działania wykonawcy, był niesprawiedliwy — osoby, które padły ofiarą oszustwa, musiały zwracać dotacje za nieprawidłowo wykonane prace.

Projektowana ustawa przerzuca odpowiedzialność na rzeczywistych winowajców — nieuczciwych wykonawców. Dla beneficjentów oznacza to możliwość uniknięcia zwrotu dotacji, jeśli zgłoszą sprawę organom ścigania i będzie wszczęte postępowanie karne. To również sygnał, że rząd zdaje sobie sprawę z problemu i stara się chronić obywateli korzystających z programów wspierających termomodernizację.

Wzmocnione kontrole w nowej edycji programu (audyty energetyczne, ograniczenia dotacyjne, wymóg udziału operatorów) mają zapobiegać powtórzeniu się takich sytuacji w przyszłości. Program ma przejść kolejną głębszą zmianę, zależną od zgody Europejskiego Banku Inwestycyjnego, który sprawuje pieczę nad Funduszem Modernizacyjnym finansującym “Czyste Powietrze”.