Sejm ułatwia zaskarżanie programów ochrony powietrza. Co się zmienia?

Od 31 lipca obywatele i organizacje pozarządowe będą mogli zaskarżać do sądów administracyjnych programy ochrony powietrza bez konieczności wykazywania interesu prawnego. Sejm przegłosował tę zmianę w nowelizacji Prawa ochrony środowiska, która stanowi odpowiedź na wielomiesięczne działania Komisji Europejskiej domagającej się lepszej ochrony sądowej w sprawach dotyczących jakości powietrza.

Jak głosowali posłowie?

Za nowelizacją zagłosowało 266 posłów, 175 było przeciw, a jeden wstrzymał się od głosu. Projekt został przyjęty przez rząd 23 czerwca 2026 r. i skierowany do Sejmu 3 lipca 2026 r. Teraz trafił do Senatu, gdzie czeka go kolejne czytanie.

Co dokładnie zmienia nowa ustawa?

Nowelizacja wprowadza możliwość wnoszenia skarg do sądu administracyjnego na:

• uchwały w sprawie programów ochrony powietrza,
• uchwały dotyczące aktualizacji programów ochrony powietrza,
• uchwały w sprawie planów działań krótkoterminowych,
• bezczynność organów odpowiedzialnych za przyjęcie wymienionych uchwał.

Kluczowa zmiana polega na tym, że skarżący nie będą musieli wykazywać interesu prawnego — wymogu, który dotychczas stanowił barierę dla mieszkańców i organizacji prośrodowiskowych. Według Energetyka24, polskie sądy zbyt restrykcyjnie interpretowały ten wymóg i na jego podstawie odrzucały skargi wnoszone przez społeczność.

Terminem na złożenie skargi będzie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia uchwały. Dodatkowo nowe przepisy wprowadzają wymóg 24-miesięcznego okresu funkcjonowania organizacji, aby zapobiec nadużyciom polegającym na zakładaniu podmiotów wyłącznie w celu składania skarg.

Dlaczego Komisja Europejska naciskała na zmianę?

Komisja Europejska złożyła skargę do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej 15 grudnia 2025 r., zarzucając Polsce, że kraj nie zapewnia skutecznej ochrony sądowej w sprawach dotyczących jakości i ochrony powietrza. Naruszenie dotyczy:

• dyrektywy w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy,
• Traktatu o Unii Europejskiej,
• Karty Praw Podstawowych,
• Konwencji z Aarhus dotyczącej dostępu do informacji, udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępu do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska.

Konwencja z Aarhus, którą Polska ratyfikowała, zobowiązuje do zapewnienia obywatelom możliwości kwestionowania decyzji dotyczących środowiska. Polska nie spełniała tego warunku w wystarczającym stopniu.

Aspekt	Stara sytuacja	Nowe przepisy
Wymóg interesu prawnego	Obowiązkowy; sądy odrzucały skargi bez niego	Zniesiony; każdy może złożyć skargę
Kto może zaskarżać	Osoby bezpośrednio zainteresowane	Obywatele, organizacje pozarządowe, podmioty gospodarcze (po 24 miesiącach działalności)
Termin skargi	Nie ujednolicony	6 miesięcy od ogłoszenia uchwały
Przedmiot skargi	Głównie decyzje indywidualne	Programy ochrony powietrza, ich aktualizacje, plany działań krótkoterminowych, bezczynność

Co to oznacza dla obywateli?

Nowe przepisy znacznie rozszerzają możliwości społecznej kontroli nad działaniami władz samorządowych w obszarze ochrony powietrza. Do tej pory mieszkańcy regionów, w których przekraczane były normy jakości powietrza, mieli ograniczone narzędzia do kwestionowania programów naprawczych opracowywanych przez sejmiki wojewódzkie.

Programy ochrony powietrza są tworzone wtedy, gdy w danym regionie stwierdzane są przekroczenia norm jakości powietrza — sytuacja dotyczy wielu polskich miast i regionów. Jakość tych programów ma bezpośrednie znaczenie dla zdrowia i życia mieszkańców. Nowelizacja daje społeczności lokalnej realne narzędzia do kwestionowania zarówno samych uchwał, jak i zaniechania ich podjęcia, co wzmacnia przejrzystość i odpowiedzialność władz.

Dodatkowo, Ministerstwo Klimatu i Środowiska podkreśla, że nowe przepisy przewidują możliwość uproszczonej aktualizacji obecnych programów ochrony powietrza przez samorządy województw, co pozwoli kontynuować i w razie potrzeby wzmocnić rozpoczęte działania naprawcze.

Kiedy zmiana wejdzie w życie?

Projekt nowelizacji trafi teraz do Senatu. Po przejściu przez drugą izbę parlamentu i ewentualnym podpisaniu przez Prezydenta ustawa będzie mogła wejść w życie. Dokładny harmonogram nie został podany w dostępnych materiałach źródłowych.

Zmiana stanowi część szerszych wysiłków Polski na rzecz dostosowania prawa do standardów unijnych w zakresie ochrony środowiska i partycypacji społecznej w decyzjach dotyczących jakości powietrza.