Solidarna odpowiedzialność za VAT: uczciwe firmy zapłacą za oszustów

Rząd planuje rozszerzenie mechanizmu solidarnej odpowiedzialności nabywcy za zaległości podatkowe usługodawcy, co oznacza, że uczciwe przedsiębiorstwo może być zmuszane do zapłaty podatku za partnera biznesowego, który nie reguluje swoich zobowiązań wobec urzędu skarbowego.

Kiedy uczciwa firma stanie się odpowiedzialna za oszusta?

Nowe przepisy, które przejdą przez Senat i zyskają aprobatę prezydenta, będą obowiązywać od 1 października 2026 r. Odpowiedzialność solidarna nabywcy zostanie rozszerzona na wybrane usługi niematerialne wymienione w nowym załączniku do ustawy o VAT.

Katalog obejmie usługi związane z:

• oprogramowaniem i hostingiem
• księgowością i doradztwem biznesowym
• zarządzaniem i reklamą
• badaniami rynku
• zatrudnieniem

Warunkiem pociągnięcia uczciwego przedsiębiorcy do odpowiedzialności będzie udowodnienie, że nabywca wiedział lub miał podstawy przypuszczać o nieuczciwych zamiarach drugiej strony. Jednak to właśnie ta niedookreśloność budzi największe wątpliwości ekspertów. Jak ocenia Piotr Juszczyk z InFakt: „To kolejny obowiązek, którego nikt nie zdefiniował w sposób jasny i mierzalny, a którego brak dopełnienia fiskus oceni po latach”.

Cel walki z pustymi fakturami — ale kto ponosi ryzyko?

Ministerstwo uzasadnia te zmiany walką z fikcyjnymi fakturami i oszustami VAT. Cel jest zrozumiały, ale eksperci wskazują na fundamentalny problem: ryzyko przenosi się na uczciwego przedsiębiorcę.

Jak wyjaśnia specjalista: „Zamiast skutecznie ścigać wystawców fikcyjnych faktur, fiskus przenosi ryzyko na nabywcę usługi — czyli na uczciwego przedsiębiorcę, który zamówił kampanię reklamową czy ekspertyzę, zapłacił zgodnie z umową i sprawę uważał za zamkniętą”.

Problem tkwi w tym, że sama opłacenie faktury na rachunek z białej listy podatników przestanie gwarantować bezpieczeństwo. Przedsiębiorca będzie musiał wykazać, że przeprowadził należytą staranność wobec kontrahenta i że transakcja miała rzeczywisty charakter gospodarczy.

Jak split payment zmieni się w nowych przepisach?

Zmienia się również filozofia mechanizmu podzielonej płatności (split payment). Dotychczas zapłata w MPP (Mechanizmie Podzielonej Płatności) dawała pewność ochrony — przedsiębiorca nie odpowiadał solidarnie za niezapłacony VAT usługodawcy.

Element	Dotychczasowe zasady	Nowe przepisy (od października 2026 r.)
Ochrona przy split payment	Automatyczna	Warunkowa — nie zadziała przy podejrzeniu oszustwa
Wymagana weryfikacja kontrahenta	Podstawowa	Rozszerzona — kontrola ceny, sensu transakcji, dokumentów
Katalog objętych usług	Ograniczony	Rozszerzony na usługi niematerialne
Bezpieczeństwo przy białej liście	Wysoka	Niewystarczająca sama w sobie

Ochrona mechanizmem split payment zadziała, ale z istotnymi wyjątkami. Nie będzie chronić nabywcy, gdy:

• wiedział, że faktura została wystawiona przez nieistniejący podmiot
• dokumentuje fikcyjną transakcję
• zawiera nieprawdziwe kwoty
• dotyczy nadużycia prawa

Co muszą zrobić firmy, aby się zabezpieczyć?

Zabezpieczenie interesów firmy będzie wymagało wdrożenia nowych procedur weryfikacji partnerów biznesowych. Przedsiębiorcy powinni zwracać szczególną uwagę na:

• Nietypowe warunki współpracy — jeśli oferta wydaje się podejrzana
• Ceny bez ekonomicznego uzasadnienia — znacznie niższe od rynkowych
• Brak gospodarczego sensu transakcji — gdy zakup nie pasuje do profilu biznesu
• Dokumentacja sprawdzenia kontrahenta — konieczne będzie zachowanie dowodów, że partner biznesowy został zweryfikowany
• Rzeczywisty charakter transakcji — potwierdzenie, że zakup miał rzeczywisty sens dla działalności firmy

Joanna Łuksza z IFIRMA.PL podkreśla: „Istotne będzie również zachowanie dokumentów potwierdzających, że kontrahent został sprawdzony, a zakup miał rzeczywisty charakter”.

Jakie jeszcze zmiany czekają firmy od 2027 roku?

Nowe przepisy zmienią ponad 20 różnych obszarów dotyczących rozliczania się firm. Większość zmian wejdzie w życie od 1 stycznia 2027 r., choć niektóre elementy — jak rozszerzenie odpowiedzialności solidarnej — zaczynają obowiązywać wcześniej.

Część zmian będzie korzystna dla przedsiębiorców. Nowe prawo zdejmie z firm część obowiązków sprawozdawczych, szczególnie dla osób kończących działalność. Podatnicy nabywający środki transportu w innych państwach UE nie będą już musieli płacić VAT w ciągu 14 dni od transakcji — rozliczą go na zwykłych zasadach w deklaracji za dany miesiąc lub kwartał. Formularz VAT-23 zastąpi elektroniczna informacja przesyłana w terminie złożenia deklaracji.

Ustawa przewiduje również powołanie nowej procedury dla podmiotów uczestniczących w handlu międzynarodowym — tzw. skład VAT. Będzie to fizyczne magazynowanie określonych grup towarów bez konieczności natychmiastowego uiszczania podatku. Odroczenie rozliczenia podatku może poprawić płynność firm handlowych i logistycznych, ale procedura nie będzie dostępna automatycznie — wymagane będzie zezwolenie urzędu skarbowego.

Co to oznacza dla polskich przedsiębiorców?

Zmiany będą mieć istotny wpływ na praktykę biznesową w Polsce. Firmy świadczące usługi niematerialne — od agencji reklamowych, przez biura rachunkowe, po firmy IT — będą musiały przygotować się na nowe wymogi weryfikacyjne. Przedsiębiorcy nabywający takie usługi będą narażeni na ryzyko odpowiedzialności solidarnej, nawet jeśli działali w dobrej wierze.

Problem tkwi w braku jasnych kryteriów. Fiskus będzie oceniać „po latach”, czy nabywca miał wystarczające podstawy do podejrzewania nieuczciwości kontrahenta. Oznacza to, że firmy będą musiały inwestować w bardziej zaawansowane procedury due diligence — weryfikacji partnerów biznesowych — aby mieć dokumentację potwierdzającą, że działały z należytą starannością.

Dla małych i średnich przedsiębiorstw to dodatkowy koszt i obciążenie administracyjne. Dla dużych firm — kolejny powód do wdrożenia bardziej rygorystycznych systemów zarządzania ryzykiem kontrahentów. Jednocześnie reforma ma pozytywne aspekty — zmniejszenie obowiązków sprawozdawczych dla firm kończących działalność czy ułatwienia w handlu międzynarodowym mogą poprawić warunki prowadzenia biznesu.