Sejm uchwalił ustawę wzmacniającą nadzór sądowy nad kontrolą operacyjną

Sejm uchwalił 31 lipca 2024 roku ustawę o zmianie niektórych ustaw w celu wzmocnienia nadzoru sądowego nad kontrolą operacyjną. Za projektem głosowało 264 posłów, jeden był przeciw, a 176 wstrzymało się od głosu. Ustawa stanowi odpowiedź na ujawnione nieprawidłowości w stosowaniu narzędzi inwigilacyjnych i ma wzmocnić ochronę praw obywateli.

Afera Pegasusa jako impuls do zmian

Minister koordynator służb specjalnych Tomasz Siemoniak podkreślił, że projekt rządowy „wyciągnął wnioski z afery Pegasusa, kontroli NIK, orzecznictwa sądów i trybunałów oraz postulatów związanych z ochroną prywatności obywateli”. Afera Pegasusa, która wyszła na jaw w 2021 roku, ujawniła bezprawne użycie izraelskiego oprogramowania szpiegowskiego do monitorowania polityków opozycji, dziennikarzy i działaczy. Skandal ten stał się katalizatorem dla szerszych reform systemu nadzoru nad działalnością służb specjalnych.

Reforma przygotowywana przez rząd nie jest zatem wyłącznie odpowiedzią na pojedyncze incydenty, ale próbą systemowego wzmocnienia kontroli instytucjonalnej nad operacjami inwigilacyjnymi. Ustawa trafia teraz do Senatu, gdzie będzie procedowana w kolejnym etapie legislacyjnym.

Jak będzie wyglądać nowy nadzór sądowy?

Kluczową zmianą jest wprowadzenie obowiązku informowania sądu o wynikach kontroli operacyjnej po jej zakończeniu. Sąd będzie miał prawo żądać także informacji o przebiegu kontroli w trakcie jej trwania — wówczas otrzyma zebrane w toku operacji materiały. To oznacza, że sędziowie będą mogli na bieżąco monitorować legalność prowadzonych działań.

Nowe przepisy przyznają sądowi i prokuratorowi uprawnienia do wydania postanowienia o zakończeniu kontroli operacyjnej w każdym czasie. Rozwiązanie to ma charakter komplementarny — uzyskawszy informacje o przebiegu operacji, sąd i prokurator będą mogli postanowić o jej wstrzymaniu, jeśli uzna to za konieczne.

Obowiązkowe uzasadnianie decyzji sądowych

Na poziomie ustawowym wprowadzony zostaje obowiązek sądu każdorazowego uzasadniania postanowienia dotyczącego kontroli operacyjnej. Chociaż obowiązek ten obowiązuje już od końca 2024 roku na mocy zmian w rozporządzeniach, ustawowe uregulowanie nadaje mu rangę i stałość prawną.

Element regulacji	Zakres zmian
Informowanie sądu po kontroli	Obowiązkowe, ze szczegółami wyników
Dostęp sądu do przebiegu kontroli	Na żądanie — w trakcie trwania operacji
Prawo do zakończenia kontroli	Sąd i prokurator w każdym czasie
Zniszczenie materiałów	W ciągu 3 miesięcy, możliwość przedłużenia o 3 miesiące
Uzasadnianie postanowień	Obowiązkowe dla każdej decyzji sądowej
Dostęp do informacji o zniszczeniu	Zapewniony sądowi dla materiałów niedopuszczalnych

Kontrola nad niszczeniem materiałów

Ustawa wprowadza także obowiązek informowania sądu o wykonaniu zarządzenia o zniszczeniu materiałów, których wykorzystanie w postępowaniu karnym jest niedopuszczalne. Materiały mają być niszczone w ciągu 3 miesięcy, przy czym szef służby lub komendant mogą w szczególnie uzasadnionych przypadkach przedłużyć ten termin o kolejne 3 miesiące.

Sąd będzie miał zapewniony dostęp do informacji dotyczących zniszczenia materiałów zgromadzonych w trakcie kontroli operacyjnej, które nie stanowią dowodów przestępstwa. To rozwiązanie ma zapobiegać arbitralnym decyzjom o usunięciu danych oraz wzmacnia przejrzystość procesu.

Likwidacja uprawnień Inspektora Nadzoru Wewnętrznego

Ustawa likwiduje uprawnienia Inspektora Nadzoru Wewnętrznego (INW) do stosowania kontroli operacyjnej. Uzasadnieniem jest fakt, że INW jest organem, przy pomocy którego minister właściwy do spraw wewnętrznych sprawuje nadzór nad podległymi służbami. Stosowanie przez niego kontroli operacyjnej uznano za rozwiązanie nieproporcjonalne i potencjalnie konfliktogenne.

Raportowanie do parlamentu

Minister właściwy do spraw wewnętrznych będzie miał obowiązek corocznego przedstawiania Sejmowi i Senatowi informacji i danych o stosowaniu kontroli operacyjnej przez Straż Graniczną i Służbę Ochrony Państwa — na wzór rozwiązań obowiązujących w stosunku do innych służb specjalnych. To zwiększa przejrzystość i pozwala parlamentarzystom na bieżąco monitorować skalę i charakter operacji.

Co to oznacza dla systemu prawnego?

Reforma stanowi istotny krok w kierunku wzmocnienia systemu checks and balances w Polsce. Dotychczasowy system dawał służbom specjalnym zbyt dużą swobodę w prowadzeniu operacji inwigilacyjnych, z ograniczoną możliwością rzeczywistej kontroli sądowej. Nowe rozwiązania wprowadzają trójstopniowy mechanizm nadzoru: sąd może żądać informacji, może interweniować w trakcie operacji i ma dostęp do dokumentacji dotyczącej zniszczenia materiałów.

Ustawa wejdzie w życie po 30 dniach od dnia ogłoszenia, co oznacza, że przepisy zaczną obowiązywać w drugiej połowie września 2024 roku. Reforma ma znaczenie nie tylko dla ochrony prywatności obywateli, ale także dla wzmocnienia rządów prawa i przejrzystości działań aparatu państwowego.